سوژه

سوژه یک عنصر اصلی در خلق اثر است که اگر هوشیارانه انتخاب شود ،در جذب مخاطب  نقش اساسی دارد.

آیا انتخاب سوژه ی مناسب در تاثیر گذاری ، استقبال عمومی و گسترش دایره ی شمول اثر موثر است؟ بی شک.

اگر نویسنده برای خلق اثر سوژه ای را انتخاب کند که دغدغه ی ذهنی خاص و عام  باشد ؛ سوژه ای محسوس و ملموس که خواننده با آن همزاد پنداری کرده و پا به پای اثر حرکت کند، روشن است که توجه بیشتری به آن جلب می شود.

همیشه موضوعاتی مثل عشق ، جامعه ، سیاست ،سوژه ی پر مخاطبی  است.

به عنوان مثال نمونه هایی را می توان ارائه کرد که با بن مایه و سوژه ی عشق سالیان دراز در ذهن و زبان انسانها به حیات خود ادامه داده است.

غزلیات سعدی نمونه ی  روشنی است از اینها.

صرف نظر از فصاحت، بلاغت ، و سلامت زبان سعدی  که گفتار اورابه عنوان زبان معیار امروز ما فارسی زبانان تثبیت کرده است، موضوع عشق است که از پس اعصار و قرون هنوز خودرا به رخ می کشد.

انسانها به تعداد آمارشان با هم متفاوتند . اما با این همه گوناگونی و تفاوتهای فکری، فرهنگی ، مذهبی و ...از عشق درک و حس مشترکی دارند.

به نمونه های بسیار زیادی  در عرصه های مختلف هنری می شود اشاره کرد که حتی بعضا در قالب افسانه  بیان شده و لی انگار ابدی و ازلی بوده و قرین جاودانگی است.

از آن جمله است آثاری مثل لیلی و مجنون ، شیرین و فرهاد و ... در فرهنگ شرقی به خصوص ایرانی.

نا گفته پیداست که در خلق  اثر ،یک سوژه ی فراگیر به تنهایی نمی تواند معجزه کند ،بلکه عناصر و عوامل  دیگری نیز دخیل است.

اگر سوژه را فونداسیون وشالوده ی اثر بنامیم ، در عین حال که به پرداخت و پروراندن آن توجه ویژه داریم، استفاده از عناصری مثل مضمون سازی، تشبیهات ، به کار گیری استعاره و استفاده ی به جا  و هوشمندانه از صنایع بدیعی اجتناب نا پذیر است.

ممکن است برای افراد نو پا این سوال پیش بیاید که تاریخ ادبیات قدمت طولانی دارد  و در میدانهای فراخ این تاریخ پر فراز و نشیب ، قدر قدرت ها و یلان قلم ، پیکارها کرده و قله ی فتح نشده باقی نگذاشته اند.

در جواب باید گفت : دنیای امروز لحظه لحظه اش شاهد به وجود آمدن سوژه و موضوعی جدید است ، و در عین حال می شود به موضوعاتی که پیشینیان پرداخته اند ، از زاویه ای دیگر نگاه کرده و اثر متفاوتی خلق کرد.   صائب تبریزی در بیت معروفش می گوید:

یک عمر  می شود سخن از زلف یــار گفت

دربند  آن مبـاش که مضمون نمـانده است

سوژه مواد اولیه ای است که هر کسی می تواند فراخور حس و حال خوداز آن محصولی تولید کند .

در این جا با مثالی دیگر مطلب را پی می گیرم.

حس پستی گریزی و قهرمان بلندیها بودن همواره با سرشت پاک انساها همراه بوده است.

کمتر کسی است که شعر زیبا و حکمت آموز " عقاب" سروده ی دکتر پرویز ناتل خانلری(۱) را نخوانده و یا در مورد آن نشنیده باشد.

ذکر این نکته ضروری است که قبل از ایشان  آلکساندر پوشکین (۲)،

 نویسنده و شاعر  روسی در این موضوع اثری دارد.

اما دکتر خانلری با نگاهی ویژه و زبان و بیان خاص خودش،در شعر "عقاب" به این سوژه رنگ و بوی دیگری داده و آن را کاملا بومی کرده است.

در پروراندن یک سوژه نکات ریز بسیاری هست،که یکی از آنها ، اتکا بر فطرت و سرشت عریان خود ، و صداقت با مخاطب است.

شاعری که می خواهد سخنش تا اعماق جان و زوایای پنهان ذهن مخاطب نفوذ کند، نباید اجازه دهد  فطرت و سرشتی را که آفریدگار هستی بر اساس قوانین تکوینی در وجود او خلق کرده است ، با پیرایه های کریه و غیر طبیعی پوشانده شود.

چه، در این صورت است که می تواند کشفها و ادراکات شهودی خودرا  از کنار هنجار های درست و نادرست اجتماعی، فرهنگی ، مذهبی و ... عبور داده و به مخاطب منتقل کند.

---------------------------------------------------------------------

(۱)

پرویز ناتـل خانلری در اسفند ماه سال ۱۲۹۲ خورشیدی در تهران متولد شد. تحصیلات متوسطه خود را در دارالفنون و تحصیلات عالی را در دانشکده ادبیات تهران تا درجه دکترا به اتمام رسانید و پس از پایان خدمت وظیفه در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت.

دکتر خانلری از نوجوانی به نوشتن مقاله و سرودن شعر علاقه داشت و به واسطه نسبت فامیلی با نیما یوشیج حشر و نشر داشت. او نخستین مقاله را در سال ۱۳۰۹ در روزنامه اقدام به مدیر مسئولی عباس خلیلی ( پدر سیمین بهبهانی) نوشت.

دکتر خانلری در سال ۱۳۲۰ با خانم زهرا کیا ازدواج کرد که حاصل آن یک دختر و یک پسر بودند که پسرش ( آرمان ) در جوانی درگذشت.

دکتر خانلری در سال ۱۳۲۷ به پاریس رفت و دو سال در آنجا اقامت گزید و به مطالعه و تحقیق پرداخت. سخنرانی وی در مدرسه زبان های شرقی پاریس مربوط به حافظ مدت‌ها موضوع روزنامه‌ها و مجلات ادبی بود و همواره کرسی دانشگاهی خود را که تاریخ زبان فارسی بود حفظ کرد.

دکتر خانلری سال‌ها معاون وزارت کشور و مدتی وزیر آموزش و پرورش و چهار دوره سناتور انتصابی مازندران بود. مشاغل جنبی زیاد داشت، از قبیل دبیر کلی بنیاد فرهنگ ایران، مدیر کل سازمان پیکار با بیسوادی -ریاست فرهنگستان هنر و ادب ایران - پژوهشکده فرهنگ ایران - همکاری با موًسسه فرانکلین.

از جمله کارهای ارزشمند او انتشار مجله ادبی سخن از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۵۷ بود که جمعاً ۲۷ دوره منتشر شد. این مجله محملی بود برای ارائه بسیاری از مقالات و ترجمه‌های متون ادب و اندیشه ایرانی و غربی و نقش بسزایی در جهت‌گیری ادبیات فارسی در دوره معاصر داشت. او با آن که در جوانی پیرو نیما یوشیج بود، ولی پس تحصیلات عمیق ادبی به این نتیجه رسید که عروض فارسی هنوز ظرفیت کافی را برای سرودن شعر فارسی دارد و آن‎چه نیازمند تغییر و تحول است ، زبان شعر است که باید امروزی شود. مجموعه اشعار او با نام ماه در مرداب در سال ۱۳۴۳ انتشار یافت و بارها تجدید چاپ شد. شعر عقاب او که به صادق هدایت تقدیم شده، از زیباترین و پرمحتواترین نمونه‎های شعر معاصر ایران است که این گونه آغاز می‌شود:

گشت غمناک دل و جان عقاب		چو ازو دور شد ایام شباب
دید کش دور بـه انجـــام رسید		آفتابش به لب بـــام رسید
بــــاید از  هستی ، دل برگـیرد		ره سوی عالم دیگــر گیرد...

دکتر خانلری که تا آخرین روز سقوط رژیم سناتور انتصابی بود ، بعد از انقلاب به زندان افتاد و ۱۲۰ روز در زندان به سر برد و نام او را جزو غارتگران دوره طاغوت اعلام داشتند . بعد از آزادی از زندان در ۱ شهریور ۱۳۶۹ در حالی که از بیماری و نداری رنج می کشید در ۷۷ سالگی فوت کرد.

-----------------------------------------------------------------------
(۲)

 الکساندر سِرگِیویچ پوشکین (به روسی: Александр Сергеевич Пушкин) شاعر و نویسندهٔ روسی سبک رومانتیسیسم است. او در ۶ ژوئن ۱۷۹۹ در شهر مسکو چشم به جهان گشود و در ۱۰ فوریه ۱۸۳۷ در سن پترزبورگ درگذشت. او بنیان‌گذار ادبیات روسی مدرن به حساب می‌آید و برخی او را بزرگ‌ترین شاعر زبان روسی می‌دانند.